Biegunka podróżnych „zemsta faraona”. Jak jej zapobiegać, co spakować i kiedy szukać pomocy?

Najważniejsze w skrócie

• biegunka podróżnych najczęściej jest skutkiem spożycia skażonej żywności lub wody,

• największe znaczenie w profilaktyce mają higiena rąk oraz bezpieczna żywność i woda,

• podstawą leczenia jest odpowiednie nawodnienie oraz doustne płyny nawadniające (ORS),

• loperamid łagodzi objawy, ale nie leczy przyczyny infekcji,

• nie istnieje szczepionka chroniąca przed większością przypadków biegunki podróżnych,

• przy nasilonych objawach lub oznakach odwodnienia konieczna jest konsultacja z lekarzem.

Czym jest biegunka podróżnych?

Ale zacznijmy od początku. Czym jest biegunka podróżnych?

Jest to zespół objawów ze strony układu pokarmowego o różnej etiologii. Przyczyna może być bakteryjna (np. Escherichia coli), wirusowa (np. norowirus) bądź pasożytnicza (np. Giardia intestinalis). Niezależnie od przyczyny infekcja jest nieprzyjemna i wycieńczająca organizm.

Rejony świata szczególnie objęte wysokim ryzykiem występowania biegunki podróżnych to przede wszystkim kraje strefy tropikalnej i subtropikalnej. Gorący i wilgotny klimat sprzyja namnażaniu się drobnoustrojów, jednak największe znaczenie mają warunki sanitarne, dostęp do bezpiecznej wody oraz odpowiednie przechowywanie i przygotowywanie żywności. To właśnie te czynniki zwiększają ryzyko występowania infekcji przewodu pokarmowego.

Do krajów o najwyższym ryzyku należą m.in. część państw Afryki, Azji, Ameryki Łacińskiej oraz Bliskiego Wschodu.

Biegunka podróżnych najczęściej rozwija się po spożyciu żywności lub wody skażonej drobnoustrojami, dlatego zalicza się do chorób zakaźnych. Z kolei nagła zmiana diety może nasilać dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego.

Objawy obejmują najczęściej:

• biegunkę,

• nudności,

• wymioty,

• bóle brzucha,

• osłabienie,

• bóle głowy związane z odwodnieniem.

Jak zapobiegać biegunce podróżnych?

Nie istnieje metoda, która całkowicie eliminuje ryzyko zachorowania. Warto jednak przestrzegać podstawowych zasad mogących znacząco zmniejszyć ryzyko infekcji.

Dbaj o higienę rąk

Przede wszystkim istotna jest higiena rąk. Większość drobnoustrojów wywołujących biegunkę podróżnych przenosi się drogą fekalno-oralną, dlatego dokładne mycie rąk jest jedną z najważniejszych metod profilaktyki.

Jeżeli nie mamy możliwości umycia rąk, warto mieć pod ręką środek do dezynfekcji w żelu lub płynie.

Wybieraj bezpieczną żywność i wodę

Ważnym elementem jest również spożywanie pokarmów oraz wody ze sprawdzonych źródeł.

Jedzenie i woda mogą być zanieczyszczone drobnoustrojami. Warto zwracać uwagę na odpowiednią obróbkę termiczną potraw, dokładne mycie lub samodzielne obieranie warzyw i owoców. W przeciwnym razie lepiej zrezygnować ze spożywania źle przygotowanego jedzenia.

Z tyłu głowy należy pamiętać, że mimo iż skorzystaliśmy w hotelu z wody butelkowanej, kostki lodu dodane do napoju mogą być przygotowane z nieprzegotowanej wody kranowej.

Jeżeli nasza podróż jest bardziej ekstremalna, np. trekking wśród dzikiej przyrody, warto zabrać do apteczki podróżnej tabletki do uzdatniania wody lub inny sprawdzony sposób jej oczyszczania.

Czy istnieje szczepionka przeciw biegunce podróżnych?

Skoro istnieją szczepienia przeciwko tak wielu chorobom zakaźnym, czy w tym przypadku również możemy uchronić się przed infekcją?

Niestety nie zawsze.

Biegunkę podróżnych często wywołują enterotoksyczne szczepy Escherichia coli (ETEC), przeciwko którym obecnie nie ma dostępnej szczepionki. Wynika to z dużej różnorodności tych bakterii – występują one w wielu szczepach produkujących różne toksyny i posiadających odmienne antygeny, co znacznie utrudnia opracowanie jednej skutecznej szczepionki.

Dostępna jest natomiast szczepionka przeciw cholerze wywoływanej przez bakterię Vibrio cholerae. Niektóre preparaty mogą zapewniać ograniczoną ochronę przed wybranymi szczepami ETEC, ponieważ wytwarzana przez nie toksyna jest podobna pod względem budowy do toksyny cholery.

Ochrona ta jest jednak częściowa, nie obejmuje wszystkich szczepów Escherichia coli, a szczepienie przeciw cholerze nie jest rutynowo zalecane w celu zapobiegania biegunce podróżnych i nie zastępuje podstawowych zasad profilaktyki.

Co zrobić, gdy pojawi się biegunka podróżnych?

Zdarza się, że mimo zastosowania wszystkich znanych nam działań profilaktycznych dochodzi do zakażenia. Wtedy warto wiedzieć, jak poradzić sobie z nieprzyjemnymi objawami, aby jak najszybciej wrócić do formy oraz przyjemnego spędzania wakacji.

Najważniejsze jest odpowiednie nawodnienie

Podczas biegunki podróżnych najważniejsze jest zapewnienie organizmowi odpowiedniego nawodnienia. Dlatego w naszej apteczce podróżnej nie powinno zabraknąć doustnych płynów nawadniających (ORS). Zawierają one glukozę i elektrolity w odpowiednich proporcjach, dzięki czemu wspomagają wchłanianie wody w jelicie.

Warto pamiętać również o spakowaniu środków przeciwbiegunkowych, przeciwgorączkowych oraz – po konsultacji z lekarzem lub zgodnie z wcześniejszymi zaleceniami – leków przeciwwymiotnych.

Leki oraz suplementy najlepiej spakować jeszcze przed wyjazdem. W wielu krajach dostępność preparatów może być ograniczona, a ich skład lub nazwy handlowe mogą różnić się od tych, do których jesteśmy przyzwyczajeni.

Jak rozpoznać odwodnienie?

Biegunka podróżnych prowadzi przede wszystkim do utraty wody i elektrolitów.

Pierwszymi objawami odwodnienia mogą być:

• silne pragnienie,

• suchość w ustach,

• zmniejszona ilość oddawanego moczu,

• ciemny kolor moczu,

• zawroty głowy,

• osłabienie.

W przypadku dzieci i osób starszych odwodnienie może rozwinąć się znacznie szybciej, dlatego w tych grupach należy zachować szczególną ostrożność.

Czy warto stosować loperamid?

Loperamid jest jednym z najczęściej stosowanych leków podczas biegunki podróżnych.

Nie zwalcza jednak przyczyny infekcji, a jedynie łagodzi jej objawy poprzez zmniejszenie liczby wypróżnień i spowolnienie pracy jelit. Nie skraca czasu trwania samej infekcji.

Może być pomocny w łagodnej i umiarkowanej biegunce, szczególnie gdy objawy utrudniają kontynuowanie podróży.

Nie należy jednak stosować go w przypadku:

• wysokiej gorączki,

• krwi w stolcu,

• podejrzenia ciężkiej infekcji bakteryjnej.

W takich sytuacjach konieczna jest konsultacja z lekarzem i wdrożenie odpowiedniego leczenia.

W przypadku dzieci stosowanie loperamidu należy wcześniej skonsultować z lekarzem. W praktyce lek ten jest rzadko podawany dzieciom poniżej 6. roku życia.

Kiedy konieczna jest konsultacja z lekarzem?

Jeżeli objawy są nasilone, utrzymują się dłużej niż kilka dni, pojawia się wysoka gorączka, silny ból brzucha, krew w stolcu lub objawy odwodnienia, należy skonsultować się z lekarzem.

W niektórych przypadkach konieczne może być zastosowanie antybiotyku.

Szczególną ostrożność powinny zachować:

• kobiety w ciąży,

• dzieci,

• osoby o obniżonej odporności.

Nie należy rozpoczynać antybiotykoterapii na własną rękę bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem, chyba że lekarz zalecił takie postępowanie przed wyjazdem.

Czy probiotyki pomagają podczas biegunki podróżnych?

Kwestia probiotyków nadal budzi pewne kontrowersje.

Nie każdy szczep probiotyczny działa w identyczny sposób, a jego skuteczność zależy od konkretnego szczepu i dawki.

Badano między innymi Saccharomyces boulardii oraz Lacticaseibacillus rhamnosus GG (LGG), jednak obecnie dowody są niewystarczające, aby rutynowo zalecać probiotyki w zapobieganiu lub leczeniu biegunki podróżnych.

Jeżeli decydujemy się na ich stosowanie, powinny być traktowane wyłącznie jako możliwe uzupełnienie postępowania.

Probiotyki nie zastępują odpowiedniego nawodnienia ani leczenia zaleconego przez lekarza.

Jakie preparaty warto mieć podczas podróży?

W zależności od kierunku wyjazdu oraz indywidualnych potrzeb warto rozważyć spakowanie:

• doustnych płynów nawadniających (ORS),

• loperamidu (zgodnie z zaleceniami),

• leku przeciwgorączkowego,

• środka do dezynfekcji rąk,

• tabletek do uzdatniania wody,

• probiotyku o przebadanym szczepie – jako opcjonalnego uzupełnienia.

Najważniejszym elementem postępowania podczas biegunki podróżnych pozostaje jednak odpowiednie nawodnienie.

BOX bezpieczeństwa – kiedy zgłosić się do lekarza?

Nie zwlekaj z konsultacją lekarską, jeżeli wystąpi:

• krew w stolcu,

• wysoka gorączka,

• nasilone objawy odwodnienia,

• silny ból brzucha,

• biegunka utrzymująca się dłużej niż 48–72 godziny,

• biegunka u małego dziecka,

• biegunka u kobiety w ciąży,

• biegunka u osoby z obniżoną odpornością.

Lista kontrolna – co spakować do apteczki podróżnej?

• loperamid,

• lek przeciwgorączkowy,

• środek do dezynfekcji rąk,

• probiotyk – opcjonalnie, ze świadomością ograniczonych dowodów,

• tabletki do uzdatniania wody.

Fakty i mity o biegunce podróżnych

Biegunka podróżnych dotyczy tylko Egiptu.

MIT. Może wystąpić w wielu krajach Afryki, Azji, Ameryki Łacińskiej i Bliskiego Wschodu.

Alkohol dezynfekuje przewód pokarmowy.

MIT. Alkohol nie chroni przed zakażeniem przewodu pokarmowego i nie zmniejsza ryzyka biegunki podróżnych.

Antybiotyk jest potrzebny zawsze.

MIT. Większość przypadków biegunki podróżnych ma łagodny przebieg i nie wymaga antybiotykoterapii.

Woda z lodem może być niebezpieczna.

FAKT. Kostki lodu mogą być przygotowane z nieprzegotowanej lub skażonej wody.

Nawodnienie jest najważniejszym elementem leczenia.

FAKT. Uzupełnianie płynów i elektrolitów stanowi podstawę leczenia biegunki podróżnych.

Źródła

1. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements: Ashwagandha: Is it helpful for stress, anxiety, or sleep? (2025).

2. Uchwała nr 7/2020 Zespołu ds. Suplementów Diety z dnia 7 lutego 2020 r. w sprawie stosowania Withania somnifera (L.) Dunal jako składnika suplementów diety.

3. Arumugam V. et al. Effects of Ashwagandha (Withania somnifera) on stress and anxiety: A systematic review and meta-analysis, Explore, 2024.

4. Cheah K.L. et al. Effect of Ashwagandha (Withania somnifera) extract on sleep: A systematic review and meta-analysis, PLoS One, 2021.

5. Bonilla D.A. et al. Effects of Ashwagandha on physical performance: systematic review and Bayesian meta-analysis, Journal of Functional Morphology and Kinesiology, 2021.

6. Mikulska P. et al. Ashwagandha (Withania somnifera) - Current Research on the Health-Promoting Activities: A Narrative Review, Pharmaceutics, 2023.