Wzdęcia i zgaga: kiedy odpowiada za nie dieta, a kiedy są sygnałem do diagnostyki

Spis treści:

1. Wzdęcia i zgaga: 7 rzeczy, które sprawdzisz w 60 sekund

2. Wzdęcia a rozdęcie brzucha to nie jest dokładnie to samo

3. Najczęstsze przyczyny wzdęć

4. Dlaczego diagnostyka wzdęć jest ważna

5. Dieta przy wzdęciach. Co realnie pomaga

6. Zgaga - czym jest i kiedy się pojawia

7. Co może nasilać zgagę

8. Wzdęcia i zgaga występujące jednocześnie

9. Dieta jest ważna, ale nie jest jedynym elementem leczenia

10. Kiedy zgłosić się do lekarza

11. Jak to robimy na zdrowie.pl

12. Checklista do pobrania

13. FAQ – najczęstsze pytania o wzdęcia i zgagę

Wzdęcia i zgaga: 7 rzeczy, które sprawdzisz w 60 sekund

Zanim sięgniesz po jakikolwiek preparat lub zaczniesz eliminować produkty z diety, zbierz podstawowe informacje o swoich objawach. To one decydują o dalszym postępowaniu i będą pierwszym pytaniem lekarza podczas wizyty.

• Rodzaj objawu: oceń, czy dominuje uczucie pełności i „uwięzionych gazów”, czy również widoczny wzrost obwodu brzucha.

• Czas występowania: zwróć uwagę, czy objawy pojawiają się po określonych posiłkach, po położeniu się lub podczas schylania.

• Sposób jedzenia: sprawdź, czy jesz szybko, połykasz dużo powietrza albo pijesz napoje gazowane.

• Wielkość porcji: duże i ciężkie posiłki mogą nasilać dolegliwości, dlatego znaczenie ma ich objętość i częstotliwość.

• Wypróżnienia: zanotuj występowanie zaparć, biegunek lub ich naprzemiennego pojawiania się.

• Dieta: obserwuj reakcję na produkty wysokoprzetworzone, cukry proste, rośliny strączkowe, warzywa kapustne, tłuste i smażone potrawy oraz ostre przyprawy.

• Czas trwania: utrzymujące się lub nawracające dolegliwości są wskazaniem do diagnostyki, a nie tylko do samodzielnego eliminowania produktów.

• Najprostszym narzędziem jest dzienniczek objawów prowadzony przez dwa tygodnie. Zapisuj godzinę posiłku, jego skład, moment pojawienia się dolegliwości i ich nasilenie. Taki zapis jest dla lekarza znacznie bardziej wartościowy niż ogólne stwierdzenie, że „wszystko wzdyma”.

Wzdęcia a rozdęcie brzucha to nie jest dokładnie to samo

Choć obu określeń używa się zamiennie, w praktyce klinicznej oznaczają dwa różne zjawiska. Rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ podpowiada, gdzie szukać przyczyny objawów.

Wzdęcia - subiektywne uczucie pełności

Wzdęcia to odczucie „uwięzionych gazów”, rozpierania i pełności w jamie brzusznej. Są objawem subiektywnym: pacjent je odczuwa, ale nie zawsze towarzyszy im widoczna zmiana sylwetki. U części osób dolegliwość nasila się w ciągu dnia i słabnie po nocy.

Rozdęcie brzucha - mierzalny wzrost obwodu

Rozdęcie brzucha definiuje się jako mierzalny wzrost jego obwodu. Jest objawem obiektywnym i można go zaobserwować i zmierzyć. Oba objawy mogą występować jednocześnie albo całkowicie niezależnie od siebie.

Znaczenie ma nie tylko sama ilość gazów w przewodzie pokarmowym. Równie ważne bywa zaburzenie ich transportu, nadwrażliwość trzewna oraz zmieniona mikrobiota jelitowa. Nadwrażliwość trzewna oznacza, że bodźce z wnętrza jamy brzusznej są odbierane jako silniejsze niż u innych osób przy tej samej objętości gazów jedna osoba nie odczuje nic, a druga zgłosi wyraźny dyskomfort.

To tłumaczy, dlaczego u części pacjentów objawy utrzymują się mimo diety ubogiej w produkty wzdymające. Sama eliminacja nie rozwiązuje problemu, jeżeli jego źródłem jest zaburzona motoryka lub nadwrażliwość.

Najczęstsze przyczyny wzdęć

Przyczyny wzdęć rzadko są pojedyncze, zwykle nakłada się na siebie kilka czynników jednocześnie. Do najczęściej wskazywanych należą:

• zaburzenia czynnościowe związane z zespołem jelita drażliwego i dyspepsją,

• nadmierne połykanie powietrza podczas szybkiego jedzenia lub picia napojów gazowanych,

• czynniki dietetyczne, w tym nietolerancje pokarmowe oraz nadmiar fermentujących węglowodanów FODMAP,

• przerost mikrobioty jelita cienkiego (SIBO),

• zwolniony pasaż jelitowy,

• wcześniejsza infekcja zaburzająca mikroflorę jelitową,

• przewlekłe zaparcia.

Dyspepsja czynnościowa

Dyspepsja to zespół przewlekłych lub nawracających dolegliwości ze strony górnego odcinka przewodu pokarmowego. Postać czynnościowa może wynikać z nadwrażliwości żołądka, zaburzeń motoryki oraz nieprawidłowej komunikacji na osi mózg–jelita.

Charakterystyczne jest uczucie pełności pojawiające się już po niewielkiej porcji oraz szybkie uczucie sytości. Objawy bywają zmienne i nasilają się w okresach zwiększonego stresu.

Zespół jelita drażliwego (IBS)

Zespół jelita drażliwego jest przewlekłym zaburzeniem czynnościowym. Mogą mu towarzyszyć nawracające bóle brzucha, wzdęcia, biegunki i zaparcia, często zmieniające się w czasie. U wielu pacjentów to właśnie wzdęcia i rozdęcie brzucha są objawem najbardziej uciążliwym w codziennym funkcjonowaniu.

Część gazów w przewodzie pokarmowym pochodzi po prostu z połkniętego powietrza. Sprzyja temu jedzenie w pośpiechu, rozmowa w trakcie posiłku, picie przez słomkę, żucie gumy oraz napoje gazowane. To jedna z niewielu przyczyn, na którą można wpłynąć od razu i bez żadnych ograniczeń dietetycznych.

Nietolerancje pokarmowe i węglowodany FODMAP

FODMAP to grupa fermentujących węglowodanów obecnych między innymi w części owoców, warzyw, nabiału i produktów zbożowych. U osób wrażliwych mogą nasilać wzdęcia. Nie oznacza to jednak, że każdy powinien je ograniczać. Dieta o niskiej zawartości FODMAP jest narzędziem terapeutycznym, a nie sposobem odżywiania na stałe, i powinna być prowadzona pod opieką dietetyka.

SIBO, zaparcia i zwolniony pasaż jelitowy

Przerost mikrobioty jelita cienkiego (SIBO) polega na nadmiernym namnożeniu bakterii w odcinku, w którym normalnie jest ich niewiele. Fermentacja zachodzi wtedy zbyt wcześnie, co sprzyja wzdęciom. Z kolei przewlekłe zaparcia i zwolniony pasaż jelitowy wydłużają czas kontaktu treści pokarmowej z mikrobiotą, co również zwiększa produkcję gazów.

Dlaczego diagnostyka wzdęć jest ważna

Diagnostyka pozwala ustalić przyczynę dolegliwości i dobrać dalsze postępowanie. Lekarz bierze pod uwagę nawyki żywieniowe, charakter wypróżnień, przebyte zabiegi chirurgiczne, przyjmowane leki i suplementy oraz wynik badania fizykalnego.

Dopiero na tej podstawie może zdecydować o potrzebie wykonania konkretnych badań. Leczenie powinno być zindywidualizowane, a schemat żywienia dietetyk dobiera po postawieniu diagnozy przez lekarza.

Kolejność ma tu znaczenie: najpierw rozpoznanie, potem dieta. Odwrócenie tej kolejności prowadzi do sytuacji, w której pacjent przez wiele miesięcy zawęża jadłospis, nie uzyskuje poprawy, a przy okazji naraża się na niedobory pokarmowe.

Dieta przy wzdęciach – co realnie pomaga

Odpowiednio dobrany sposób żywienia może łagodzić wzdęcia i poprawiać samopoczucie. Warto jednak zacząć od rozwiązań najprostszych, zanim wprowadzi się jakiekolwiek eliminacje.

Pomocne bywa spożywanie czterech lub pięciu mniejszych posiłków dziennie zamiast dwóch-trzech dużych porcji. Mniejsza objętość pojedynczego posiłku oznacza mniejsze obciążenie żołądka i łagodniejszy przebieg objawów.

W praktyce najczęściej rozważa się:

• dietę lekkostrawną jako punkt wyjścia,

• ograniczenie napojów gazowanych oraz produktów wysokoprzetworzonych i typu fast food,

• ograniczenie nadmiaru węglowodanów, szczególnie cukrów prostych,

• czasowe ograniczenie nasion roślin strączkowych i warzyw kapustnych,

• spokojniejsze tempo jedzenia i dokładne żucie.

Zakres ograniczeń powinien wynikać z rozpoznanej przyczyny objawów. Nie każdy pacjent wymaga takiego samego schematu żywienia, a szerokie, długotrwałe eliminacje wprowadzane bez rozpoznania mogą zubożyć dietę, nie usuwając źródła problemu. Warzywa strączkowe i kapustne są przy tym cennym elementem jadłospisu, dlatego ich ograniczenie powinno mieć charakter czasowy i kontrolowany.

Zgaga. Czym jest i kiedy się pojawia

Zgaga objawia się pieczeniem w przełyku i za mostkiem oraz gorzkim lub kwaśnym smakiem w ustach. Zwykle pojawia się po posiłku, w pozycji leżącej albo podczas schylania się.

Poza pieczeniem pacjenci zgłaszają uczucie cofania się treści pokarmowej, chrypkę, kaszel lub dyskomfort w gardle. Objawy nasilają się zwykle wieczorem i po obfitym posiłku, dlatego łatwo powiązać je z konkretnym zachowaniem.

Refluks żołądkowo-przełykowy i choroba refluksowa (GERD)

Za jedną z głównych przyczyn zgagi uważa się refluks żołądkowo-przełykowy. Choroba refluksowa przełyku (GERD) wiąże się z cofaniem zawartości żołądka do przełyku, co może prowadzić do podrażnienia i zapalenia jego błony śluzowej.

Zgaga nie jest jednak równoznaczna z GERD. Sporadyczne pieczenie po ciężkim posiłku to co innego niż objawy powtarzające się kilka razy w tygodniu. Rozpoznanie choroby refluksowej stawia lekarz na podstawie obrazu klinicznego i, w razie potrzeby, badań dodatkowych.

Co może nasilać zgagę

Czynniki sprzyjające zgadze dzielą się na żywieniowe i pozażywieniowe. Te drugie bywają niedoceniane, a często mają większe znaczenie niż pojedynczy produkt w jadłospisie.

Czynniki żywieniowe

• kawa, alkohol i napoje gazowane,

• ostre przyprawy oraz potrawy tłuste i smażone,

• produkty wysokoprzetworzone, cukier i słodycze,

• cebula i czosnek,

• duże porcje pokarmów i jedzenie w pośpiechu,

• nadmiar białka w diecie.

Czynniki pozażywieniowe

• stres i napięcie emocjonalne,

• palenie papierosów,

• nadwaga i otyłość,

• wybrane leki oraz niedobory mikroelementów,

• zakażenie bakterią Helicobacter pylori.

Znaczenie ma również pora ostatniego posiłku. Położenie się bezpośrednio po jedzeniu ułatwia cofanie się treści żołądkowej, dlatego zwykle zaleca się zachowanie odstępu między kolacją a snem.

Wzdęcia i zgaga występujące jednocześnie

U części osób oba objawy pojawiają się razem. Wspólnym mianownikiem bywają wtedy duże porcje, jedzenie w pośpiechu, potrawy tłuste i smażone oraz napoje gazowane. Czynniki, które jednocześnie zwiększają ilość gazów i sprzyjają cofaniu się treści żołądkowej.

Współwystępowanie objawów nie oznacza jednak automatycznie jednej przyczyny. Może również wskazywać na nakładanie się dwóch odrębnych problemów, na przykład dyspepsji czynnościowej i choroby refluksowej. Ustalenie tego wymaga oceny lekarskiej, a nie kolejnej modyfikacji diety.

Dieta jest ważna, ale nie jest jedynym elementem leczenia

Dieta ma istotne znaczenie w zapobieganiu i ograniczaniu zgagi, jednak nie powinna zastępować diagnostyki. Podstawą dalszego postępowania są badania, rozpoznanie postawione przez lekarza oraz dopasowane zalecenia.

Utrzymujące się dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego są sygnałem do podjęcia diagnostyki i leczenia. Żywienie jest ważnym, lecz tylko jednym z elementów całego procesu. Równolegle znaczenie mają masa ciała, poziom stresu, palenie papierosów i przyjmowane leki.

Kiedy zgłosić się do lekarza

Do lekarza warto zgłosić się zawsze wtedy, gdy dolegliwości utrzymują się lub nawracają mimo zmiany nawyków żywieniowych. Nie należy w takiej sytuacji poprzestawać na samodzielnym eliminowaniu kolejnych produktów ani na długotrwałym stosowaniu preparatów dostępnych bez recepty.

Objawy wymagające pilnej konsultacji

Szczególnej uwagi wymagają dolegliwości, którym towarzyszą dodatkowe niepokojące sygnały między innymi niezamierzona utrata masy ciała, trudności w połykaniu, uporczywe wymioty, obecność krwi w stolcu lub wymiocinach albo objawy niedokrwistości. Ocena tych sytuacji zawsze należy do lekarza i nie powinna być odkładana.

Źródła

1. Serra J.: „Management of bloating”.

2. 2. Lacy B.E., Cangemi D., Vazquez-Roque M.: „Management of Chronic Abdominal Distension and Bloating”.

3. Jackowska A., Łukaszyk A.: „Wzdęcia – mity i fakty”.

4. van Gils T., Katsumata R., Hreinsson J.P. i wsp.: „Bloating, Visible Abdominal Distension, and Other Intestinal Gas-Related Symptoms in Irritable Bowel Syndrome and Functional Dyspepsia”.

5. Kasugai K., Ogasawara N.: „Gastroesophageal Reflux Disease: Pathophysiology and New Treatment Trends”.

6. Goosenberg E., Vadakekut E.S.: „Gastroesophageal Reflux Disease (GERD)”.

7. Szwedo E.: „Zgaga – skąd się bierze i jak ją skutecznie pokonać?”.

8. Wiercińska M.: „Zgaga: co to jest zgaga, jakie są jej przyczyny”.