Testosteron. Dlaczego to taka nieoczywista sprawa?

Spis treści:

• Testosteron. Czym jest i u kogo występuje?

• Badanie poziomu testosteronu

• Zbyt niski poziom testosteronu. Jakie są przyczyny?

• Spadek libido a niedobór testosteronu u meżczyzn

• Podwyżony poziom testosteronu u kobiet

• Czy można zwiększyć poziom testosteronu?

• Przyjmowanie testosteronu. Co dowodzą badania?

• Nieprawidłowy poziom testosteronu. Podsumowanie

Testosteron. Czym jest i u kogo występuje?

Testosteron to hormon steroidowy należący do androgenów. U mężczyzn powstaje przede wszystkim w jądrach, a u kobiet produkowany jest m.in. przez jajniki i nadnercza. Część androgenów jest również przekształcana do testosteronu w tkankach obwodowych.

U mężczyzn testosteron odpowiada za rozwój męskich narządów płciowych i cech płciowych. W dorosłym życiu wpływa na libido, produkcję plemników, utrzymanie masy mięśniowej i gęstość kości. Testosteron wspiera produkcję czerwonych krwinek. Jego niedobór może mieć wpływ na skład ciała, a u mężczyzn z hipogonadyzmem terapia testosteronem może zwiększać beztłuszczową masę ciała. Z kolei u kobiet androgeny, w tym testosteron, są ważnym elementem gospodarki hormonalnej. Ich nadmiar może prowadzić do charakterystycznych objawów, takich jak nadmierne owłosienie czy trądzik.

Znacznie ostrożniej należy natomiast podchodzić do rozpoznawania niedoboru testosteronu, którego nie można stwierdzić wyłącznie na podstawie pojedynczego wyniku badania. Tak więc, określenie testosteronu jako "męskiego hormonu płciowego" jest dużym uproszczeniem, bo przecież jest on jednym z najważniejszych męskich hormonów płciowych, ale występuje również w organizmie kobiety.

Badanie poziomu testosteronu

Gdy pojawiają się niepokojące objawy warto zbadać poziom testosteronu. Sam wynik badania nie zawsze daje jednak jasną odpowiedź. U mężczyzny pojedynczy niski poziom testosteronu nie wystarcza do rozpoznania jego niedoboru.

Eksperci zalecają, aby rozpoznanie hipogonadyzmu u mężczyzn opierało się zarówno na obecności charakterystycznych objawów, jak i na jednoznacznie oraz powtarzalnie niskim stężeniu testosteronu. Pierwsze badanie powinno obejmować oznaczenie testosteronu całkowitego rano, na czczo. Jeśli wynik jest obniżony, należy go potwierdzić w kolejnym badaniu. Pora wykonania badania nie jest przypadkowa. Stężenie testosteronu zmienia się w ciągu doby, dlatego wynik uzyskany rano może różnić się od tego oznaczonego później.

Znaczenie ma także to, co dokładnie jest oznaczane. W badaniu najczęściej określa się poziom testosteronu całkowitego. W organizmie testosteron występuje jednak zarówno w postaci wolnej, jak i związanej z białkami, przede wszystkim z albuminą oraz globuliną wiążącą hormony płciowe (SHBG). Jeśli stężenie SHBG jest nieprawidłowe lub istnieją inne wskazania kliniczne, lekarz może zdecydować o ocenie wolnego testosteronu.

Nie ma też jednej uniwersalnej wartości, która określałaby prawidłowy poziom testosteronu w każdym laboratorium. Normy testosteronu zależą m.in. od zastosowanej metody badania i populacji, na podstawie której zostały ustalone. Ma to szczególne znaczenie w przypadku kobiet, u których stężenia testosteronu są znacznie niższe. Wytyczne dotyczące zespołu policystycznych jajników zalecają w takiej sytuacji stosowanie możliwie dokładnych metod oznaczania, w tym metody LC-MS/MS.

Zbyt niski poziom testosteronu. Jakie są przyczyny?

Niedobór testosteronu u mężczyzn może wynikać z problemu dotyczącego samych jąder albo z zaburzeń pracy podwzgórza i przysadki. Dlatego po potwierdzeniu niedoboru lekarz może zlecić kolejne badania, m.in. LH i FSH, aby ustalić, gdzie znajduje się przyczyna problemu.

Na stężenie testosteronu wpływać mogą również niektóre choroby przewlekłe, leki oraz otyłość. Co więcej, warto zwrócić uwagę również na masę ciała. U mężczyzn z otyłością częściej występuje obniżone stężenie hormonu, a badania dowodzą, że utrata masy ciała może prowadzić do wzrostu stężenia testosteronu. Ponadto nadmiar alkoholu wpływa na obniżenie testosteronu.

W metaanalizie obejmującej badania dotyczące redukcji masy ciała u mężczyzn zarówno dieta niskokaloryczna, jak i chirurgiczne leczenie otyłości wiązały się ze zwiększeniem stężenia testosteronu. Nie oznacza to jednak, że każdy mężczyzna z nadwagą i zbyt niskim poziomem testosteronu powinien być leczony hormonem. Najpierw trzeba ustalić, z czego wynika obniżone stężenie.

Spadek libido a niedobór testosteronu u meżczyzn

Spadek poziomu testosteronu może wiązać się ze spadkiem popędu seksualnego, zaburzeniami erekcji, zmniejszeniem masy mięśniowej i siły, a także obniżeniem gęstości kości. Niedobór może mieć również związek z zaburzeniami płodności. Niedobór testosteronu może prowadzić do depresji i obniżonego nastroju.

Wspomniane objawy nie są jednak charakterystyczne wyłącznie dla zaburzeń hormonalnych. Na libido i sprawność seksualną wpływają m.in. przewlekły stres, jakość snu, stan psychiczny, choroby przewlekłe, masa ciała oraz niektóre leki. Dlatego sam spadek libido czy pojawienie się problemów z erekcją nie wystarcza, aby rozpoznać niedobór testosteronu.

Podobnie jest ze zmęczeniem czy wahaniami nastroju, które mogą towarzyszyć zbyt niskiemu poziomowi testosteronu, ale mogą również wynikać z wielu innych przyczyn. Dlatego oznaczenie poziomu testosteronu powinno być elementem odpowiednio dobranej diagnostyki, a nie automatyczną odpowiedzią na każdy niepokojący objaw.

Podwyżony poziom testosteronu u kobiet

Podwyższone stężenie androgenów u kobiet może powodować konkretne objawy. Należą do nich np. nadmierne owłosienie, trądzik, łysienie typu męskiego oraz zaburzenia miesiączkowania. Jedną z częstych przyczyn takiego stanu jest zespół policystycznych jajników (PCOS).

W diagnostyce PCOS lekarz może zlecić, by oznaczyć całkowity testosteron, a w razie potrzeby także wolny. W przypadku kobiet dokładność badania ma szczególne znaczenie, ponieważ testosteron występuje u nich w znacznie niższym stężeniu niż u mężczyzn.

Podwyższony poziom testosteronu nie zawsze oznacza jednak PCOS. Jeśli stężenie androgenów jest znacznie podwyższone albo objawy pojawiają się nagle i szybko się nasilają, lekarz powinien wziąć pod uwagę również inne przyczyny. Mogą nimi być choroby jajników lub nadnerczy, wrodzony przerost nadnerczy oraz inne zaburzenia hormonalne.

Czy można zwiększyć poziom testosteronu?

Na stężenie testosteronu wpływa wiele czynników, dlatego nie ma jednego sposobu, który pozwalałby skutecznie zwiększyć jego poziom u każdej osoby. Szczególnie dobrze udokumentowana jest zależność między masą ciała a stężeniem testosteronu u mężczyzn z otyłością. Badania pokazują, że zmniejszenie masy ciała może prowadzić do wzrostu stężenia wspomnianego hormonu.

Regularna aktywność fizyczna i utrzymanie prawidłowej masy ciała są ważne dla ogólnego zdrowia i mogą wspierać prawidłową gospodarkę hormonalną. Nie oznacza to jednak, że zdrowa osoba powinna dążyć do maksymalnego zwiększenia poziomu testosteronu. Celem jest prawidłowe stężenie hormonu, a nie uzyskanie jak najwyższego wyniku. Ponadto suplementacja witaminy D3 może poprawić poziom testosteronu.

Jeśli badania potwierdzą niedobór testosteronu, najważniejsze jest ustalenie jego przyczyny. Może ona dotyczyć m.in. jąder albo układu podwzgórze-przysadka. Dopiero na tej podstawie lekarz może zdecydować o dalszym postępowaniu, w tym o ewentualnym stosowaniu testosteronu.

Przyjmowanie testosteronu. Co dowodzą badania?

Terapia zastepcza testosteronem (TRT) przywraca stężenie testosteronu do normy. Przed jej rozpoczęciem lekarz powinien potwierdzić niski poziom testosteronu, ustalić przyczynę i ocenić, czy leczenie będzie bezpieczne. W trakcie terapii konieczne są także regularne kontrole.

Dużo informacji na temat bezpieczeństwa takiego leczenia przyniosło badanie TRAVERSE, opublikowane w 2023 roku w "New England Journal of Medicine". Objęło ono 5246 mężczyzn w wieku od 45 do 80 lat, którzy mieli objawy niedoboru testosteronu, dwa poranne wyniki poniżej 300 ng/dl oraz chorobę sercowo-naczyniową lub wysokie ryzyko jej rozwoju.

W badaniu nie wykazano większego ryzyka poważnych zdarzeń sercowo-naczyniowych u mężczyzn przyjmujących testosteron w porównaniu z grupą placebo. Jednocześnie u leczonych mężczyzn częściej występowały niektóre problemy zdrowotne np. migotanie przedsionków, ostre uszkodzenie nerek i zatorowość płucna. Wyników tego badania nie należy więc odnosić do wszystkich osób. Dotyczyło ono konkretnej grupy mężczyzn z potwierdzonym niedoborem testosteronu i zwiększonym ryzykiem sercowo-naczyniowym.

Nieprawidłowy poziom testosteronu. Podsumowanie

Zbyt niskie stężenie testosteronu może mieć różne przyczyny. U mężczyzn może być związane z zaburzeniami pracy jąder, przysadki lub podwzgórza, ale także z niektórymi chorobami przewlekłymi czy otyłością. Przy potwierdzonym niedoborze mogą pojawić się np. spadek libido, zaburzenia erekcji, zmniejszenie masy mięśniowej i siły.

Z kolei u kobiet jedną z możliwych przyczyn podwyższonego stężenia testosteronu jest zespół policystycznych jajników, któremu mogą towarzyszyć np. nadmierne owłosienie, trądzik czy zaburzenia miesiączkowania. Dlatego badanie poziomu testosteronu powinno być wykonywane wtedy, gdy istnieją ku temu wskazania. Wynik trzeba ocenić z uwzględnieniem płci, wieku, objawów, pory pobrania krwi, zastosowanej metody oraz innych informacji dotyczących stanu zdrowia.

Źródła

1. Testosterone Therapy for Hypogonadism Guideline Resources | Endocrine Society

2. Partner Guideline: International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome 2023 | ESE

3. Cardiovascular Safety of Testosterone-Replacement Therapy | New England Journal of Medicine