Cholesterol i dlaczego warto badać go regularnie?

Czym jest cholesterol?

Cholesterol jest związkiem chemicznym z grupy lipidów, czyli tłuszczy i tłuszczopodobnych substancji, niezbędnym do życia człowieka. W ludzkim organizmie odgrywa on wiele kluczowych ról, które przyczyniają się do prawidłowego funkcjonowania komórek. Niemniej, nadmiar cholesterolu może być szkodliwy. Najczęściej powiązane ze zbyt wysokim poziomem cholesterolu we krwi jest zwiększone ryzyko chorób serca i naczyń krwionośnych. Najczęściej rozróżnia się między cholesterolem HDL (ang. high-density lipoprotein - lipoproteiny o wysokiej gęstości) oraz LDL (ang. low-density lipoprotein - lipoproteiny o niskiej gęstości).

Jaka jest rola cholesterolu w organizmie i jak poziom cholesterolu wpływa na nasze zdrowie?

Za co odpowiada cholesterol?

Do funkcji cholesterolu w organizmie należą:

• Nadawanie struktury powłoce ochronnej wokół każdej komórki (błonie komórkowej) i ochrona przed tym, co może do niej wnikać i ją opuszczać. Cholesterol znajduje się w każdej komórce w naszym ciele i jest ważnym składnikiem błony komórkowej. Przyczynia się on do jej struktury i moduluje jej płynność.

• Wspomaganie wątroby w wytwarzaniu płynu (żółci), który rozkłada pokarm po spożyciu. Cholesterol jest składnikiem soli żółciowych wykorzystywanych w procesie trawienia, aby ułatwić wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach A, D, E i K.

• Bycie budulcem niektórych hormonów (w tym hormonów płciowych) i witaminy D. Cholesterol pełni funkcję prekursora w syntezie witaminy D, hormonów steroidowych (np. kortyzolu i aldosteronu oraz androgenów nadnerczowych) oraz hormonów płciowych (np. testosteronu, estrogenów i progesteronu).

Jakie są skutku zbyt wysokiego cholesterolu?

Zbyt wysokie stężenie cholesterolu w krwi, czyli hipercholesterolemia, co zazwyczaj oznacza nadmiar cholesterolu LDL, może powodować szereg problemów zdrowotnych. Wynika to z tego, że cholesterol LDL odpowiada za transport cholesterolu z wątroby do tkanek, podczas gdy funkcją cholesterolu HDL jest usuwanie nadmiaru cholesterolu z komórek i krwi. Zbyt duża ilość cholesterolu LDL może przyczyniać się do odkładania się blaszek (miażdżycowych), które zatykają tętnicach. W rezultacie przekłada się to na zwiększone ryzyko chorób serca i naczyń krwionośnych i może prowadzić do chorób takich jak choroba wieńcowa lub choroba tętnic szyjnych, a także miażdżycy, zaburzeń krążenia i zawału serca. Bardzo ważne jest pamiętać, że objawy wysokiego poziomu cholesterolu nie pojawią się, dopóki nie rozwiną się te powikłania.

Prawidłowy poziom cholesterolu i jak często powinniśmy badać poziom cholesterolu?

Rodzaje cholesterolu

Na lipidogramie oznacza się różne (ale nie wszystkie) rodzaje cholesterolu. Na wynikach badań znajdziemy stężenie:

• Cholesterolu całkowitego (TC), czyli łącznego stężenia wszystkich rodzajów cholesterolu we krwi.

• Cholesterolu HDL (HDL-C), często opisywanego jako „dobry” cholesterol, który według ekspertów może chronić tętnice.

• Cholesterolu LDL (LDL-C), określanego jako „zły” cholesterol, który może powodować odkładanie się w tętnicach lepkiej substancji zwanej blaszką miażdżycową.

• Triglicerydy (TG)

A to oznacza, że niektóre badania mogą również zawierać poziomy cholesterolu o pośredniej i bardzo niskiej gęstości, czyli  IDL oraz VLDL. Może pojawić się również oznaczenie ogólnego stężenia cholesterolu nie-HDL, które obejmuje stężenie całego cholesterolu we krwi z wyjątkiem HDL.

Jakie są normy cholesterolu i jak czytać wyniki badań?

Dokładne wytyczne dotyczące poziomu cholesterolu zależą od indywidualnego ryzyka sercowo-naczyniowego. Ogólnie przyjmuje się, że niskie poziomy ogólnego cholesterolu i cholesterolu LDL (a także cholesterolu VLDL) są pozytywne. Pozytywne jest również wyższe niż norma stężenie cholesterolu HDL, ponieważ działa ochronnie  i pomaga on redukować nadmiar „złego” cholesterolu.  Prawidłowe normy stężenia cholesterolu we krwi dla zdrowych osób dorosłych (i niepalących) to:

• Stężenie cholesterolu całkowitego: 150-190 mg/dl

• Stężenie cholesterolu LDL poniżej 115 mg/dl

• Stężenie cholesterolu HDL u mężczyzn powyżej 35 mg/dl

• Stężenie cholesterolu HDL u kobiet powyżej  40 mg/dl

• Stężenie trójglicerydów: poniżej 150 mg/dl

O hipercholesterolemii świadczą nieprawidłowe stężenia cholesterolu we krwi w porównaniu z normą. Może to być jednakowo poziom cholesterolu całkowitego powyżej 200 mg/dl, poziom cholesterolu LDL powyżej 115 mg/dl, a także stężenie cholesterolu HDL poniżej norm.   

Powody do badań i jak często powinniśmy wykonywać badania?

Hipercholesterolemia, czyli podwyższony cholesterol zwiększający ryzyko zaburzeń w układzie krążenia, jest bardzo powszechny w Polsce i dotyka około 60% dorosłych. Badania cholesterolu powinny być wykonywane regularnie, szczególnie u osób o wyższym ryzyku zbyt wysokiego cholesterolu, np. z powodu przyjmowanych leków lub gdy któryś z członków rodziny ma wysoki cholesterol lub historię chorób serca.  

Należy pamiętać, że nie ma sposobu, aby dowiedzieć się, jaki jest poziom cholesterolu, wyłącznie na podstawie samopoczucia. Hipercholesterolemia nie daje objawów przed rozwojem powikłań. Kluczowe jest więc wykonywanie regularnych badań, zanim dojdzie do rozwoju powikłań zdrowotnych. Dla mężczyzn zaleca się badania co 5 lat w wieku od 20 do 44, co dwa lata między 45 a 65 rokiem życia, a następnie raz do roku. U kobiet badania co 5 lat zaleca się wykonywać do 54 roku życia, następnie co 2 lata do wieku 65 lat i później co rok, jak u mężczyzn. Pierwsze badanie stężenia cholesterolu we krwi u dzieci powinno mieć miejsce między 9 a 11 rokiem życia.

Jakie czynniki wpływają na poziom cholesterolu i co może być przyczyną wysokiego poziomu cholesterolu?

Dieta jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na poziom cholesterolu. Tłuszcze nasycone, tłuszcze trans i cholesterol w spożywanej przez Ciebie żywności zwiększają poziom cholesterolu.

Regularna aktywność fizyczna jest kolejnym czynnikiem, który może obniżyć poziom cholesterolu LDL i zwiększyć poziom cholesterolu HDL. Ponadto, nadwaga również podnosi poziom cholesterolu, a także zwiększa ryzyko chorób serca.

Poziom cholesterolu zmienia się również wraz z wiekiem i w zależności od płci. Przed menopauzą kobiety mają zazwyczaj niższy poziom cholesterolu całkowitego niż mężczyźni w tym samym wieku. Natomiast po menopauzie natomiast poziom LDL u kobiet ma tendencję wzrostową. Z tego powodu, mężczyźni powinni wcześniej i częściej zadbać o badanie się i kontrolowanie poziomu cholesterolu.

Często wysoki cholesterol jest traktowany jako coś, co dotyka dorosłych. Ważne jest jednak pamiętać, że wysoki poziom cholesterolu może mieć również podłoże genetyczne. Z tego powodu, nadmiar cholesterolu może dotyczyć nie tylko dorosłe osoby, ale także dzieci.

Są również schorzenia i choroby przewlekłe, które mogą powodować podwyższenie poziomu cholesterolu we krwi. Należą do nich niedoczynność tarczycy, choroby wątroby i choroby nerek. Dodatkowo niektóre leki, takie jak sterydy i progestageny, mogą zwiększać poziom „złego” cholesterolu i obniżać poziom „dobrego” cholesterolu.

Codzienne sposoby na obniżenie poziomu cholesterolu

Podstawą regulacji poziomu cholesterolu w naszym ciele jest dieta. Warto zadbać o zmniejszenie ilości tłuszczów nasyconych, unikanie tłuszczów trans w diecie i ograniczenie ilości spożywanego cholesterolu pomaga obniżyć poziom cholesterolu we krwi. Zmiany, jakie możemy wprowadzić to np. zwiększenie spożycia produktów zawierających błonnik rozpuszczalny i kwasy tłuszczowe omega-3; lub stosowanie tłuszczów roślinnych (takich jak oliwa z oliwek) zamiast tłuszczów zwierzęcych (jak np. masło).

Jak zostało wyżej wspomniane, kolejną metodą pomagającą utrzymać poziomy cholesterolu w odpowiedniej normie jest zadbanie o regularną aktywność fizyczną. Częste ćwiczenia obniżają poziom niepożądanego cholesterolu LDL oraz podnoszą poziom „dobrego” cholesterolu HDL. Powinniśmy celować w przynajmniej trzydzieści minut ruchu każdego dnia.

Źródła:

Huff, Trevor, Brandon Boyd, and Ishwarlal Jialal. "Physiology, cholesterol." (2017).

Lee, Yi, and Waqas J. Siddiqui. "Cholesterol levels." (2019).

Ma, Hongbao, and Kuan-Jiunn Shieh. "Cholesterol and human health." The Journal of American Science 2, no. 1 (2006): 46-50.

Mouritsen, Ole G., and Martin J. Zuckermann. "What's so special about cholesterol?." Lipids 39, no. 11 (2004): 1101-1113.

Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ), „Podwyższony cholesterol. Profilaktyka hipercholesterolemii”, dostępny pod adresem: https://www.nfz.gov.pl/gfx/nfz/userfiles/_public/aktualnosci/aktualnosci_oddzialow/ulotka_sroda_z_profilaktykapodwyzszony_cholesterol.profilaktyka_hipercholesterolemii_2.08.2023_wersja_cyfrowa.pdf

Tabas, Ira. "Cholesterol in health and disease." The Journal of clinical investigation 110, no. 5 (2002): 583-590.