Anhedonia, spadek radości i brak motywacji: kiedy to etap, a kiedy sygnał

Czym jest anhedonia?

Anhedonia jest określeniem na zmniejszoną zdolność odczuwania przyjemności, szczęścia oraz radości. Anhedonia jest cechą wielu różnych zaburzeń neuropsychiatrycznych, takich jak schizofrenia oraz psychoza, oraz jedną z podstawowych cech zaburzenia depresyjnego (z ang. Major Depressive Disorder, MDD), według amerykańskiej klasyfikacji zaburzeń psychicznych DSM-IV (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders).

Choć historycznie anhedonia uważana była jako generalna utrata przyjemności, badania neuropsychologiczne oraz neurobiologiczne sugerują zarówno szersze, jak i dokładniejsze spojrzenie na anhedonię. Anhedonia najlepiej rozumiana jest nie jako pojedyncze zaburzenie, ale jako określenie parasolowe na zróżnicowane, ale nie wykluczające się deficyty. Jest to wielopłaszczyznowa przypadłość obejmująca zainteresowanie oraz przyjemność, która może dotyczyć różnych aspektów funkcji hedonistycznej, w tym pragnienie, wysiłek, motywację, antycypację i przyjemność konsumpcyjną.

Obecnie anhedonię często dzieli się na dwie kategorie anhedonię antycypacyjną (zmniejszona zdolność do odczuwania przyjemności w oczekiwaniu na satysfakcjonujące wydarzenia) i anhedonię konsumpcyjną (zmniejszona zdolność do odczuwania przyjemności z aktywności).

Ocena anhedonii – jak sprawdzić, czy doskwiera nam anhedonia?

Do pomiaru anhedonii w depresji często wykorzystywana jest Skala Przyjemności Snaith Hamiltona (w skrócie SHAPS, z ang. Snaith-Hamilton Pleasure Scale). Jest to skala samooceny, która składa się z 14 pozycji pozwalających na ocenę anhedonii w czterech obszarach:

• zainteresowania i hobby,

• interakcje społeczne,

• doznania sensoryczne

• dieta

Negatywna odpowiedź w większości pozycji, czyli że podana czynność nie sprawiłaby nam przyjemności, sugeruje problemy z odczuwaniem przyjemności i może wskazywać na anhedonię. Należy jednak wspomnieć, że pomimo szerokiego zastosowania SHAPS, nie ma jednogłośnej zgodności co do metody punktacji i oceny wyników. Z tego powodu, najlepszym rozwiązaniem przy utrzymujących się (dwa tygodnie lub dłużej) problemach z odczuwaniem przyjemności w oczekiwaniu bądź w trakcie czynności, które zwykle sprawiały nam radość, jest konsultacja z psychiatrą. Specjalista pomoże w prawidłowej ocenie naszego zdrowia psychicznego oraz w diagnozie przyczyny anhedonii.  

Możliwe objawy towarzyszące anhedonii

Po pierwsze, należy zaznaczyć, że anhedonia sama w sobie jest objawem, a nie chorobą. Po drugie, anhedonia dotyczy odczuwania radości oraz przyjemności i nie powinna być mylona z uczuciem smutku. Anhedonia może objawiać się na różne sposoby o zróżnicowanym nasileniu. Są to na przykład:

• Zmniejszenie lub zanik zainteresowania, lub przyjemności ze wszystkich, lub prawie wszystkich, zwykłych zajęć i rozrywek;

• Uczucie pustki, odrętwienia i dystansu emocjonalnego, a także zanik libido oraz odczuć sensorycznych;

• Wycofanie społeczne, częste wahania nastroju, obojętne bądź negatywne nastawienie, unikanie interakcji i odizolowanie.

Co może być przyczyną anhedonii? Nauka a życie codzienne.

Co mówi nauka? Neurobiologiczne mechanizmy anhedonii

Układ dopaminergiczny, czyli krytyczna sieć w mózgu i ciele wykorzystująca dopaminę jako główny neuroprzekaźnik, jest najlepiej kojarzona z przetwarzaniem nagrody, co zostało potwierdzone w wielu badaniach przedklinicznych i klinicznych. Ostatnio badania poszerzyły ten obraz mediacji nagrody w naszym mózgu o interakcje z innymi układami przekaźnikowymi, takimi jak układ serotoninergiczny, opioidowy i glutaminergiczny. Naukowcy sugerują, że różne układy mogą pośredniczyć w różnych domenach nagrody, przy czym przyjemność konsumpcyjna jest powiązana z układem opioidowym i serotoninergicznym, a przyjemność antycypacyjna głównie z mechanizmami dopaminergicznymi.

Współczesne neurobiologiczne spojrzenie na anhedonię przedstawia złożoną interakcję różnych sieci funkcjonalnych i systemów transmisyjnych. Oznacza to, że defekt nawet jednego z połączeń może zaburzyć funkcjonalność całego systemu.

Życie codzienne

Nasze zdrowie psychiczne jest blisko powiązane z zarówno naszym zdrowiem fizycznym jak i codziennym trybem życia. Oznacza to, że anhedonia może być spowodowana wieloma czynnikami, takimi jak:

• przepracowanie

• przemęczenie

• zbyt mało snu oraz sen niskiej jakości

• wypalenie zawodowe

• wysoki poziom stresu

• niezbilansowana dieta

• niewystarczająca aktywność fizyczna

Bardzo często zaburzenia psychiczne, w tym anhedonia, wynikają z regularnego zaniedbania naszego organizmu i niewystarczającej trosce o zapewnienie codziennych potrzeb, takich jak odpowiedni wypoczynek oraz zdrowe odżywianie się.

Anhedonia może również być niepożądanym efektem stosowania niektórych leków, w tym leków przeciwdepresyjnych lub wpływających na poziom hormonów. W takich sytuacjach najlepiej skonsultować się z lekarzem w celu kontroli leczenia.

Jak zostało wspomniane wcześniej, anhedonia często towarzyszy i jest objawem zaburzeń psychicznych. Najczęściej jest ona kojarzona z depresją i schizofrenią, ale może wystąpić także przy:

• uzależnieniach,

• zespole stresu pourazowego (PTSD),

• chorobie Parkinsona,

• chorobie afektywnej dwubiegunowej,

• urazowym uszkodzeniu mózgu.

Co zrobić w przypadku anhedonii?

Przy podejrzeniu anhedonii istotna jest konsultacja ze specjalistą i opieka terapeutyczna, gdyż anhedonia często może być sygnałem poważniejszego zaburzenia psychicznego. Do skutecznego leczenia konieczna jest odpowiednia diagnoza. Sprecyzowanie przyczyny anhedonii pozwoli na wdrożenie odpowiednich leków lub innych środków, które mogą pomóc zarówno w złagodzeniu objawów, jak i w wyleczeniu zaburzenia.

Czasem anhedonia występuje krótkoterminowo i nie koniecznie oznacza zaburzenia psychiczne. W tych przypadkach anhedonia może być sygnałem przeciążenia organizmu i umysłu.

Dobrą decyzją przy wystąpieniu anhedonii lub odczuciach podobnych do niej, jest zadbanie o nasz organizm. Nasze ciało i umysł nie są w stanie bez końca działać na najwyższym poziomie – aby dać z siebie wszystko i czuć się przy tym najlepiej, musimy zadbać o to, aby nasz organizm był odpowiednio zregenerowany i przygotowany. Oznacza to ograniczenie stresu, dietę zapewniającą niezbędne składniki odżywcze, regularną aktywność fizyczną i przebywanie na świeżym powietrzu oraz odpowiednią ilość snu i wypoczynku o wysokiej jakości.

Źródła

Husain, Masud, and Jonathan P. Roiser. "Neuroscience of apathy and anhedonia: a transdiagnostic approach." Nature Reviews Neuroscience 19, no. 8 (2018): 470-484.

Trøstheim, Martin, Marie Eikemo, Remy Meir, Ingelin Hansen, Elisabeth Paul, Sara Liane Kroll, Eric L. Garland, and Siri Leknes. "Assessment of anhedonia in adults with and without mental illness: a systematic review and meta-analysis." JAMA network open 3, no. 8 (2020): e2013233.

Höflich, Anna, Paul Michenthaler, Siegfried Kasper, and Rupert Lanzenberger. "Circuit mechanisms of reward, anhedonia, and depression." International Journal of Neuropsychopharmacology 22, no. 2 (2019): 105-118.

Der-Avakian, Andre, and Athina Markou. "The neurobiology of anhedonia and other reward-related deficits." Trends in neurosciences 35, no. 1 (2012): 68-77.

Trøstheim, Martin, Marie Eikemo, Remy Meir, Ingelin Hansen, Elisabeth Paul, Sara Liane Kroll, Eric L. Garland, and Siri Leknes. "Assessment of anhedonia in adults with and without mental illness: a systematic review and meta-analysis." JAMA network open 3, no. 8 (2020): e2013233.

Wu, Congchong, Qingli Mu, Weijia Gao, and Shaojia Lu. "The characteristics of anhedonia in depression: a review from a clinically oriented perspective." Translational Psychiatry 15, no. 1 (2025): 90.

De Fruyt, Jürgen, Bernard Sabbe, and Koen Demyttenaere. "Anhedonia in depressive disorder: a narrative review." Psychopathology 53, no. 5-6 (2020): 274-281.

Pizzagalli, Diego A. "Depression, stress, and anhedonia: toward a synthesis and integrated model." Annual review of clinical psychology 10, no. 1 (2014): 393-423.

Gorwood, Philip. "Neurobiological mechanisms of anhedonia." Dialogues in clinical neuroscience 10, no. 3 (2008): 291-299.

Rizvi, Sakina J., Diego A. Pizzagalli, Beth A. Sproule, and Sidney H. Kennedy. "Assessing anhedonia in depression: Potentials and pitfalls." Neuroscience & Biobehavioral Reviews 65 (2016): 21-35.