Atak paniki: jak go rozpoznać i jak reagować?

Czym jest atak paniki i na czym polega?

Ataki paniki są nagłym przypływem intensywnego lęku i strachu lub silnego dyskomfortu. Są one gwałtowną reakcją organizmu (tzw. reakcją walka lub ucieczka ang. Fight-or-flight response) na nieistniejące zagrożenie, której towarzyszą objawy takie jak duszności, palpitacje serca, przyśpieszony oddech, pocenie się, drżenie ciała oraz inne.

Zazwyczaj ataki paniki nabierają intensywności w ciągu kilku minut, a następnie stopniowo i samoistnie ustępują. Czas trwania ataku paniki przeważnie mieści się w ramach od kilku do kilkunastu minut, choć u niektórych osób może utrzymywać się dłużej. Pomimo tego, że ataki paniki mogą być niezwykle nieprzyjemne i często towarzyszom im obawa przed zawałem serca lub śmiercią, same w sobie nie stanowią zagrożenia dla naszego życia i zdrowia fizycznego.

Jakie są objawy ataku paniki i jak ocenić czy to atak paniki?

Możliwe objawy

Napadom paniki mogą towarzyszyć różne objawy i nie zawsze są one takie same, a także różnią się w zależności od osoby.  Do najczęstszych fizycznych objawów pojawiających się w trakcie ataków paniki należą:

• Trudności w oddychaniu, takie jak hiperwentylacja lub duszności

• Ból w klatce piersiowej

• Kołatanie i palpitacje serc

• Drżenie, trzęsienie się i dreszcze

• Nudności

• Pocenie się

• Mrowienie lub drętwienie palców rąk i nóg

Atakom paniki towarzyszą również różne odczucia i wrażenia, poza objawami fizycznymi. Podczas ataku paniki możesz odczuwać:

• Zawroty głowy, niestabilność, oszołomienie lub omdlenia

• Derealizacja (uczucie nierealności) lub depersonalizacja (oderwanie od siebie)

• Lęk przed utratą kontroli lub obłędem

• Lęk przed śmiercią

• Parestezje 

• Dreszcze lub uderzenia gorąca

Możliwe jest również rozróżnienie między atakami paniki a atakami lękowymi. Niektóre czynniki stresogenne mogą wywoływać ataki lękowe, które charakteryzują się tym, że narastają stopniowo z powodu konkretnej przyczyny. W odróżnieniu od ataków lękowych, ataki paniki pojawiają się nagle i niespodziewanie – może się pojawić niezależnie od sytuacji, nawet kiedy jesteśmy zrelaksowani.

Napad lęku często powoduje objawy fizyczne podobne do ataku paniki, takie jak przyspieszone bicie serca czy ucisk w żołądku. Objawy te są jednak zazwyczaj mniej intensywne, ale trwają dłużej niż atak paniki, który charakteryzuje się bardzo intensywnymi, ale krótkotrwałymi objawami.

Co może być przyczyną ataku paniki?

Ataki paniki charakteryzują się tym, że brakuje uchwytnej przyczyny lub czynnika, który mógł je wywołać. Początkowe ataki paniki mogą wystąpić, gdy ludzie znajdują się pod wpływem silnego stresu, np. w pracy lub z powodów straty lub choroby bliskich. Mogą one również wystąpić po traumatycznych przejściach takich jak wypadek lub operacja. Niemniej jednak, zazwyczaj stanowią one całkowite zaskoczenie i nie da się ich przewidzieć, co przyczynia się do ich silnego wpływu.

Częste ataki paniki są główną cechą zaburzenia lękowego z napadami paniki, ale mogą również występować w połączeniu z innymi schorzeniami, takimi jak:

• zaburzenia lękowe

• zaburzenia nastroju

• fobie

• zaburzenia psychotyczne

• zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych

• zaburzenia związane z traumą i stresem

• niektóre schorzenia

Należy wspomnieć, że konkretna przyczyna zaburzenia lękowego nie jest znana, a także nie u każdego ataki paniki prowadzą do rozwoju zespołu lęku napadowego. Obecne naukowe hipotezy przedstawiane w badaniach wahają się od podłoża genetycznego, przez zaburzenia w funkcjonowaniu sieci neuronowych przetwarzających zagrożenia, podłoże psychologiczne, po uwarunkowanie społeczne i sytuację życiową. Niemniej jednak, leczenie terapeutyczne bądź farmakologiczne często jest skuteczne w leczeniu zaburzenia lękowego.

Co zrobić w przypadku ataku paniki?

Jak poradzić sobie z atakiem paniki?

Podczas ataku paniki powinniśmy:

1. W pierwszej kolejności przyjąć do wiadomości, że mamy atak paniki i zaakceptować sytuację. Sposobem może być zakomunikowanie tego na głos, nawet do samego siebie.

2. Warto przenieść się w miejsce, w którym możemy poczuć się bezpiecznie i uspokoić organizm.

3. Następnie, skupić się na regularnym i głębokim oddychaniu. Pomoże to zapobiec hiperwentylacji i problemom z oddychaniem, które mogą również przyczyniać się do zwiększenia poziomu strachu i wydłużenia długości ataku.

4. Skupić się na rozluźnieniu ciała i napięcia mięśni, które może pojawić się podczas napadu paniki.

5. Wyciszyć myśli i zwrócić uwagę na obecną chwilę. Atak paniki może sprawić, że poczujesz się zdezorientowany i odizolowany od własnego ciała i rzeczywistości. Skupienie myśli na tych rzeczach ułatwi wytrwanie nagłej reakcji naszego ciała i może załagodzić intensywniejsze objawy.

Pamiętaj, że ataki paniki ustępują samoistnie i nie trwają długo, a im bardziej poddamy się i ulegniemy reakcji walka lub ucieczka, tym dłużej mogą one trwać.

Jak możemy pomóc innej osobie doświadczającej ataku paniki?

Kroki, które powinna podjąć osoba doświadczająca ataku paniki są takie same. Naszą rolą jest wesprzeć tę osobę w uspokojeniu się i wyciszeniu. Powinniśmy:

• Zachować spokój i rozmawiać w krótkich i jasnych zdaniach.

• Pomóc znaleźć i przenieść się w ciche i spokojne miejsce.

• Zapytać, czy czegoś potrzebują.

• Pomóc w skupieniu się na regularnym, głębokim oddechu i obecnej chwili.

• Zapewnić, że atak, który przechodzą, jest chwilowy i niedługo minie.

Częste ataki paniki – co zrobić?

Częste ataki paniki mogą być objawem zespołu lęku napadowego. Jest to zaburzenie lękowe, które charakteryzuje się nawracającymi atakami paniki bez konkretnej przyczyny, którą pacjent jest w stanie sam zauważyć.

Powinniśmy udać się na konsultację ze specjalistą, gdy nasze ataki są nawracające, nieoczekiwane oraz co najmniej jeden z nich jest poprzedzony miesiącem (lub dłużej) występowania co najmniej jednego z następujących objawów:

• Uporczywe obawy przed kolejnymi atakami

• Obawy o konsekwencje ataku

• Istotna zmiana w zachowaniu związana z atakami

• Ataki paniki nie są spowodowane nadużywaniem narkotyków, przyjmowaniem leków na receptę ani chorobą

• Ataki paniki nie są lepiej tłumaczone innym zaburzeniem

• Brakiem agorafobii.

Agorafobia jest definiowana jako lęk przed przebywaniem w miejscach lub sytuacjach, z których ucieczka może być trudna (lub krępująca), bądź unikanie tych sytuacji lub znoszenie ich z dużym niepokojem lub lękiem. Zespół lęku napadowego i utrzymujące się obawy przed atakami paniki mogą prowadzić do rozwoju agorafobii.

Profilaktyka i leczenie

Jak leczy się ataki paniki?

Standardowe metody leczenia ataków paniki obejmują psychoedukację, psychoterapię (szczególnie terapię poznawczo-behawioralną), zmiany w stylu życia i leki. Gdy ataki paniki pojawiają się często lub wystarczająco często, aby negatywnie wpływać na nasze życie codzienne (np. powodując obawę przed atakiem paniki, która ogranicza nasze normalne funkcjonowanie), warto rozważyć konsultację ze specjalistą rozwiązania takie jak psychoterapia oraz psychoedukacja. W razie potrzeby specjalista może nam również zlecić leki, upewniając się przy tym, że będą dla nas pomocne, a nie szkodliwe.

Domowe sposoby na zapobieganie atakom paniki

Zdrowy styl życia również może pomóc zmniejszyć ryzyko wystąpienia ataków paniki. Zmiany nawyków takie jak zredukowanie konsumpcji kofeiny, alkoholu oraz palenia, regularna aktywność fizyczna oraz zdrowa dieta wpływają na nasze zdrowie fizyczne i na zdrowie psychiczne oraz lepsze samopoczucie. Warto również ograniczyć stres oraz radzić sobie z nim w zdrowy sposób, np. utylizując ćwiczenia oddechowe lub regularne przerwy na wyciszenie, zarówno od czynników stresogennych, jak i innych silnie stymulujących bodźców (w tym social media).

Źródła

Taylor, C. Barr. "Panic disorder." Bmj 332, no. 7547 (2006): 951-955.

Craske, Michelle G., and Gregoris Simos. "Panic disorder and agoraphobia." CBT for anxiety disorders: A practitioner book (2013): 3-24.

Okoń, Patrycja, Aleksandra Nowak, Gabriela Nowak, and Zofia Nurek. "Where does this panic attack come from?-about anxiety, its types and forms of therapy-Narrative review." Current Problems of Psychiatry 26 (2025): 209-225.

Kacprzyk-Straszak, Agnieszka, Adam Pawlak, and Krystian Kucharczyk. "Zaburzenia lękowe–rzeczywistość obok nas." Cader S, Ciupka S. Beskidzkie Dziedzictwo V. Wydawnictwo Scriptum (2016): 95-114.

Kircanski, Katharina, Michelle G. Craske, Alyssa M. Epstein, and Hans‐Ulrich Wittchen. "Subtypes of panic attacks: a critical review of the empirical literature." Depression and anxiety 26, no. 10 (2009): 878-887.

Guan, Xuyan, and Peng Cao. "Brain mechanisms underlying panic attack and panic disorder." Neuroscience bulletin 40, no. 6 (2024): 795-814.

Margraf, Jurgen, C. Barr Taylor, Anke Ehlers, Walton T. Roth, and W. Stewart Agras. "Panic attacks in the natural environmet." The Journal of Nervous and Mental Disease 175, no. 9 (1987): 558-565.

Krystal, John H., Scott W. Woods, Candy L. Hill, and Dennis S. Charney. "Characteristics of panic attack subtypes: Assessment of spontaneous panic, situational panic, sleep panic, and limited symptom attacks." Comprehensive Psychiatry 32, no. 6 (1991): 474-480.